Omgaan met stress

 

Copingstrategieën of probleemoplossingsvaardigheden bij stress

 

(Samenvatting Leef gelukkig zonder zorgen van Dale Carnegie)

 

Inleiding

*Maak gebruik van ‘waterdichte schotten’ om in het hier en nu te leven.

*De kracht van enthousiasme

*Hou een dagboek bij

*Gebruik een agenda

*Een magische formule

*Analyseren van je zorgen in 4 stappen

*Doe iets

*Laat uw gemoed en uw leven niet vergallen door kleinigheden.

*99% van onze zorgen gebeurt niet

*Lees geschiedenis

*Dramatiseer niet

*De wet van het gemiddelde

*Zo is het

*Stel een verlieslimiet vast voor uw zorgen

*Besteed geen tijd aan het zagen van zaagsel

*Ons leven is wat onze gedachten ervan maken

*Tracht niet je vijanden iets betaald te zetten, het zal je zuur opbreken

*Verwacht geen dankbaarheid

*Tel je zegeningen

*Maak een balans op

*Wees jezelf en niet iemand anders

*Als je een citroen hebt, maak dan citroenlimonade

*Doe iets voor een ander

*Geloof

*Vergelijk het met ergere ervaringen

*Geen kritiek is de ergste kritiek

*Zet uw paraplu op

*Maak een lijstje van je stommiteiten

*Rust waar en wanneer het maar kan

*De manier waarop we onze hersenen gebruiken

*Ruim op

*Vermijd verveling

*Pieker niet over uw slapeloosheid

*Intensieve lichaamsbeweging

*Neem uzelf niet te ernstig

*Trek twee kolommen

*Ga wandelen op het kerkhof

 

 

Inleiding

 

Dit stuk dient om u te helpen een manier te vinden om uw probleem of problemen op te lossen.  Deze technieken, methoden, strategieën of benaderingen worden probleemoplossingsvaardigheden genoemd. 

 

Indien een belastende situatie, probleem of ongunstige omstandigheden zich voordoen, wordt dit bewust of onbewust door het instinct ervaren als een acute bedreiging, er ontstaat angst en het stressmechanisme wordt in gang gezet, dat ervoor zorgt dat er meer energie wordt vrijgemaakt tot het probleem van de baan is.

 

 

Stress en gezondheid

 

Als een probleem blijft duren, ontstaat er chronische stress en dit kan tot talrijke gezondheidsklachten leiden.  Het gaat hierbij om spijsverterings-problemen, maagzweer, hoge bloeddruk, hartklachten, slapeloosheid, hoofdpijn, bloedsuikerspiegelschommelingen, daling van het energiepeil, grotere gevoeligheid voor infecties en ontstekingen, migraine, vermoeid-heid, tandpijn, schildklierproblemen, rimpels, vroegtijdige veroudering, e.v.a.  Het gaat hierbij in eerste instantie om functiestoornissen.  Als de stress echter te lang duurt, kunnen deze leiden tot orgaanstoornissen.

Piekeren en angst baren zorgen en deze zorgen voor spanning.  Wie over spanning spreekt, spreekt over het zenuwstelsel en zoals u weet, is elk deel van het lichaam verbonden met het zenuwstelsel (waarvan de hersenen deel uitmaken), anders zou het geen elektrische impulsen krijgen en niet functioneren.  Met elk deel van het lichaam bedoelen we het spierstelsel, het hormonaal stelsel, het immuunstelsel, de beenderen, de huid, het lymfestelsel, de zintuigen, hart en bloedvaten, het bindweefsel, enz.  Een te grote of langdurige spanning van de zenuwen kan dus leiden tot een grotere spanning op al deze organen en stelsels waarmee ze verbonden zijn en leiden tot functiestoornissen hiervan.

 

Dr. O.F. Gober, voormalig geneesheer-directeur van de Gulf, Colorado and Santa Fe Hospital Association verklaarde dat 70% van alle patiënten die te rade gaan bij een dokter, zouden van hun kwalen afgeraken als ze erin zouden slagen hun zorgen en angsten van zich af te zetten.  Dr. Horace Mayo en dr. William Mayo, stichters van de beroemde Mayokliniek in Minnesota, beweerden al in het begin van de vorige eeuw dat meer dan de helft van de ziekenhuisbedden bezet wordt door mensen met klachten van nerveuze aard.

Dr. Russell Cecil, bekend autoriteit en specialist in artritis, vermeld de meest voorkomende oorzaken van artritis: eenzaamheid, zorgen, een financiële ramp, verdriet, langdurig gekoesterde wrokgevoelens en het ondergaan van een schip.  Dr. Alexis Carrel, Nobelprijswinnaar, verklaarde dat zakenmensen die niet weten hoe ze zich moeten verweren tegen piekeren, jong sterven.

 

Het is dus belangrijk om moedig en kordaat de koe bij de horens te vatten en niet weg te zakken in een modderpoel van neerslachtigheid, angst, wanhoop, ontmoediging, ongerustheid, frustraties, teleurstelling, uitzicht-loosheid, enz. Problemen overkomen ons zonder erom gevraagd te hebben, of zijn het gevolg van soms lang geleden genomen beslissingen of gemaakte keuzes.  Ik hoop dat volgende lijst van probleemoplossings-vaardigheden u kan helpen.

 

 

“Leef gelukkig zonder zorgen” van Dale Carnegie

 

Nog meer kan ik u aanbevelen het boek “Leef gelukkig zonder zorgen”  van Dale Carnegie, waar dit stuk op gebaseerd is, te lezen.  Carnegie gaf in de jaren ‘30 cursussen “spreken in het openbaar” en merkte dat de cursisten ook graag betere relaties wilden hebben.  Hij vond in die tijd geen enkel goed boek over relaties en schreef er dan maar zelf één, het werd het bekende boek “Zo maakt u vrienden en goede relaties”.

Gaandeweg merkte hij dat één van de andere grote problemen waarmee  zijn cursisten worstelden het piekeren was.

“Het was duidelijk dat ik dringend behoefte had aan een leerboek over de juiste manier om je zorgen baas te worden.  En opnieuw probeerde ik zo’n boek te vinden.  Ik bracht een bezoek aan de stadsbibliotheek van New York, en tot mijn verbazing ontdekte ik dat er slechts 22 boeken met de titel Worry (zorgen) in de catalogus voorkwamen.  Bovendien zag ik dat er maar liefst 189 boeken met de titel Worms in de bibliotheek te vinden waren.  Bijna negen keer zoveel boeken over wormen als over zorgen! 

Gezien het feit dat tobben één van de grootste problemen is waarmee de mensheid kampt, zou je toch denken dat er op iedere middelbare en hogere school in het land wel lessen in het overwinnen van kopzorg zouden worden gegeven.  Maar als er ook maar één cursus over dit onderwerp op welke onderwijsinstelling ook wordt gegeven, heb ik er nog nooit van gehoord.  Geen wonder dat David Seabury in zijn boek How to worry succesfully opmerkte: “Als we volwassen worden, zijn we even slecht voorbereid op de belasting van het dagelijks leven, als een boekenwurm op het geven van een balletvoorstelling.””

(Carnegie, p.14-15)

 

Ik heb reeds elders commentaar gegeven over het onderwijs.  Al te vaak komen we inderdaad tot de vaststelling dat we na zoveel jaren onderwijs en opvoeding nog op allerlei vaak essentiële domeinen in het leven onvoldoende voorbereid zijn en dat we dus onvermijdelijk onszelf dienen bij te scholen, te hervormen, her op te voeden.

Dit boek van Carnegie is voor iedereen leesbaar en begrijpelijk en in alle hoofdstukken worden uitvoerig verhalen van bekende en minder bekende mensen verteld die soms ernstige problemen zijn te boven gekomen.  Werkelijk bijzonder leerrijk en aangenaam om te lezen.

 

 

Tips bij het lezen

 

De snelheid waarmee we de neiging hebben te vergeten, is indrukwekkend, verbazend en bedroevend tegelijkertijd.

Daarom verdient het aanbeveling regelmatig de vaardigheden te herlezen, met fluostift te bewerken zodat de essentiële zaken beter opvallen, of nog beter af en toe hoofdstukken in het boek van Carnegie te herlezen als u dit in bezit heeft.  Mogelijks kan u ook het overzichtsblad meerdere keren afdrukken en op meerdere plaatsen bevestigen waar u het goed kan zien.  Dit zal u helpen eraan te herinneren dat u niet met problemen hoeft te blijven rondlopen maar dat u er iets kan aan doen.

Een leerproces verloopt immers in 4 fasen:

1.      weten

2.      inzien

3.      toepassen

4.      integreren

 

Door regelmatig de tekst over de vaardigheden te herhalen en deze toe te passen in uw leven zult u zich deze eigen maken zodat ze een tweede natuur worden, een spontane gewoonte (geïntegreerd).  We leren slechts door iets te doen, want als u kennis niet toepast en slechts leest ter ontspanning of verstrooiing, zult u ze snel vergeten zijn.  De vermelde vaardigheden zijn in feite reeds vele jaren gekend, ze zijn niet nieuw.  Het ontbreekt ons vaak niet aan kennis, maar aan daadkracht.

 

Er zullen strategieën zijn die u niet aanspreken en andere wel.  Vul de vaardigheden ook aan met andere die u zelf toepast of ergens gelezen heeft en laat ze ons weten zodat deze tekst steeds verder verrijkt wordt zodat u zoveel mogelijk mensen er iets aan hebben.

 

Laat piekeren of tobben dus niet aan uw hart komen, en ook niet aan uw lever, longen, maag of andere organen.  Dit is gemakkelijker gezegd dan gedaan, zult u denken.  Daarom vindt u nu een overzicht van allerlei probleemoplossingsvaardigheden om u hierbij behulpzaam te zijn.

Strategieën

 

 

*Maak gebruik van ‘waterdichte schotten’ om in het hier en nu te leven.

 

Een groot schip beschikt over automatische waterdichte schotten die het schip beveiligt tegen zinken.  Gebruik een waterdicht schot om het verleden buiten te sluiten en een waterdicht schot om je van je toekomst af te sluiten, zodat je heden veilig is. 

De last van het verleden opgeteld bij de zorgen over de toekomst zullen zelfs de sterkste mens doen wankelen als hij de lasten van vandaag dient te torsen.

 

Concentreer je op wat je vandaag te doen hebt, tob niet over het verleden en pieker niet over morgen.  Al deze momenten dat je piekert over verleden of toekomst, zijn verloren momenten, want het verleden is voorbij en daar kan je niets meer aan doen, en de toekomst kun je niet voorspellen.

Een man die over van alles en nog wat piekerde, bekeek zijn vrouw die aan het afwassen was.  “Opeens zag ik wat mijn probleem was.  Ik probeerde niet alleen de borden van vandaag af te wassen,maar ook die van gisteren en zelfs die welke nog niet eens vuil waren gemaakt.” (Carnegie, p.358)

 

Als je in de mist een wandeling maakt, probeer dan niet te onderscheiden wat zich vaag in de verte bevindt, want het is toch niet duidelijk waar te nemen, maar concentreer je op wat zich voor je voeten bevindt zodat je niet struikelt.

 

Het gebed geef ons heden ons dagelijks brood heeft het wel degelijk over het brood van vandaag niet over dat van morgen, noch over dat van gisteren.

 

Zie de dag van vandaag als een zandloper.  De tientallen of honderden dingen die je te doen hebt zijn allemaal als zandkorreltjes die slechts één voor één door de vernauwing kunnen passeren.

 

Elke dag is een nieuwe dag en vandaag begint de eerste dag van de rest van je leven.  Maak er een waardevolle, mooie dag van, want zoals vandaag is er maar één, en die zal nooit meer terugkomen.

 

Als je een lange treinreis maakt, dient de machinist te wachten tot het licht op groen staat alvorens hij kan vertrokken.  Als hij vertrokken is, weet hij met geen mogelijkheid of het volgende licht op groen, oranje of rood zal staan.  Zo kan je het leven ook zien: licht per licht.  Eén dag per keer, dag per dag.

 

Bezig zijn met het verleden is één oogklep.  Bezig zijn met morgen is de tweede oogklep.  Met twee oogkleppen op ziet u maar de helft van wat u kan zien zonder oogkleppen.  Zet ze af en je ogen gaan helemaal open voor het hier en nu.

 

Dit wil niet zeggen dat je geen plannen mag maken voor morgen, geen agenda mag hebben, niets vastleggen voor morgen en de komende dagen.  Waar het over gaat, is maak je geen zorgen over morgen.

 

 

*De kracht van enthousiasme

 

Dit is de titel van een beroemd boek van Norman Vincent Peale.  Helemaal opgaan in je werk, je passie, je hobby doet je zorgen en bekommernissen vergeten.   Dit geldt ook voor bvb het lezen van een interessant boek of het kijken naar een spannende film.

Zodra men niets om handen heeft, dreigt het gevaar van te gaan piekeren.

 

 

*Hou een dagboek bij

 

Ik raad regelmatig mensen aan twee dagboeken bij te houden.  Eén waarin ze mooie ervaringen neerschrijven die ze meegemaakt hebben.  Of eventueel ook inspirerende citaten of artikels die je in dit dagboek kan kleven.  En één waarin ze negatieve ervaringen neerschrijven om deze te kunnen van zich afschrijven maar ook om ze analyseren, zich erover te bezinnen  en er uit te leren. 

Het dagboek van mooie ervaringen is bijzonder waardevol omdat nogal wat mensen de neiging hebben tot pessimisme en in beslag genomen te worden door negatieve ervaringen met alle gevolgen vandien voor hun zelfbeeld en zelfvertrouwen.  In dit dagboek vraag ik hun alle mooie ervaringen, bijzondere momenten, gelukkige periodes in hun leven op te schrijven.  Ik vraag hun ook dit dagboek te raadplegen in momenten of periodes waarin ze het moeilijk hebben, kampen met allerlei problemen, het niet meer zien zitten, neerslachtig zijn, winterdepressie hebben, bedlegerig zijn tgv ziekte of operatie, enz.  Dit geeft troost, helpt om de hemel wat op te klaren en de zaken te relativeren.

 

 

*Gebruik een agenda, een boodschappenlijstje, een takenblad,…

 

Tot mijn verbazing zijn er mensen die geen agenda hebben en erin slagen alles te onthouden en voor elkaar te krijgen.  Ik heb voor deze mensen veel bewondering.

Behoor je echter tot de mensen zoals ik die alles vergeten als je het niet opschrijft, gebruik dan een agenda om al je afspraken te noteren en ook alles wat je moet onthouden inzake boodschappen of documenten die je nodig hebt op de plaatsen of afspraken waar je moet zijn.  We leven immers in een land van papier en zowat overal heb je bepaalde papieren nodig.

Tijdens verloren momenten kan je je agenda raadplegen vb in de file, op de bus, in een wachtzaal,…

Noteer eventueel je boodschappen per winkel of supermarkt op een apart blad dat je dan meeneemt.

Als je een drukke dag voor de boeg hebt, en de neiging hebt te gaan wanhopen bij al die taken, kun je misschien een blad gebruiken om hierop alle taken te noteren, dit kan je helpen de angst om iets te vergeten te verminderen.

 

Ik heb regelmatig, met succes, mensen die aan slaapproblemen leden door piekeren, aangeraden op hun nachtkastje twee zaken te leggen: een agenda en een dagboek. 

Een agenda om die zaken die ze morgen te doen hebben, en die zich steeds weer herhalen in hun hoofd om ze niet te vergeten, te noteren zodat ze geen angst meer hoeven te hebben ze te vergeten. 

En een dagboek om die ervaringen van de dag te noteren die zijn blijven hangen en die nog in hun hoofd blijven ronddraaien zoals een paardenmolen; het gaat bvb om negatieve, belastende, pijnlijke, kwetsende conversaties, omstandigheden, ervaringen, problemen, organisatiemoeilijkheden, enz.  Of het gaat om zaken die zich pas morgen zullen voordoen en die men nu al probeert ‘voor te bereiden’ of te organiseren, na te denken wat men gaat zeggen tegen een of ander persoon, enz..  Het neerschrijven helpt deze uit het hoofd te krijgen.

 

*Een magische formule

 

Het lijkt wel alsof je denkvermogen achteruitgaat als je je zorgen maakt.  Je denken lijkt wel een paardenmolen die maar ronddraait, zichzelf herhaalt, de film telkens weer afspeelt, van de hak op de tak springt, maar een oplossing lijkt nergens te bekennen.  Daarbij komt dan  soms ook nog een staart van negatieve gevoelens zoals droefheid, teleurstelling, minderwaardigheids-gevoelens, schaamte, schuldgevoelens, zelfverwijten, enz.

 

Zit u te piekeren over een probleem, probeer eens volgende formule:

1.      Analyseer de situatie eerlijk en stel vast wat het ergste is dat zou kunnen gebeuren als gevolg van een mislukking

2.      Nadat duidelijk is geworden wat het ergste is wat er zou kunnen gebeuren, bereid je er dan op voor dit te accepteren, je ermee te verzoenen, je erbij neer te leggen

3.      Wat zou je kunnen doen om het ergste wat kan gebeuren minder erg te maken, om de schade zoveel mogelijk te beperken?

 

Wat zou bvb. het ergste kunnen zijn dat er gebeurt als je een “neen” zou krijgen als je de vrouw waar je een boontje voor hebt, mee uitvraagt?

Dat je haar in brand vliegt

Dat je ter plekke doodvalt

Dat je je baan verliest

Dat je in de gevangenis terechtkomt

Dat je een smet op je reputatie oploopt

Dat je failliet gaat

Dat je uit je huis wordt gezet

Dat je een schop krijgt

 

Als je het ergste hebt aanvaard, heb je niets meer te verliezen.  Vanaf dan is alles wat je doet om de schade te beperken, winst.

 

 

 

*Analyseren van je zorgen in 4 stappen

 

1.      Zet de feiten op een rij

2.      Analyseer de feiten

3.      Kom tot een beslissing

4.      Voer die beslissing uit

 

Het heeft geen enkele zin zelfs maar een poging te doen het probleem op te lossen als we niet eerst alle feiten kennen en op een rijtje gezet hebben en hiervoor ruimschoots de tijd nemen.

Deken Herbert Hawkes van de Columbia Universiteit heeft ong. 200.000 studenten geholpen bij het oplossen van hun problemen.  Hij kwam tot het inzicht dat verwarring de belangrijkste oorzaak is van piekeren, omdat mensen proberen besluiten te nemen vóór ze over alle feiten beschikken of alle feiten op een rijtje hebben gezet waarop ze het besluit kunnen baseren.

Zet dus alle feiten die op het probleem betrekking hebben op een rijtje.  Het is haast onvermijdelijk om dit op papier te zetten, want dit maakt het overzichtelijker en ordelijker en helpt het denken en vermijd dat gedachten steeds maar weer in een spiraal ronddraaien en ons uit onze slaap houden of uit onze concentratie op het werk.

Het verassende is dat als men eenmaal alle feiten op een rij heeft gezet, het probleem zich meestal al vanzelf heeft opgelost of de oplossing vanzelf naar voren komt.

 

Essentiële voorwaarde bij het op een rij zetten van de feiten, is objectiviteit en onpartijdigheid.  We hebben nogal eens de neiging alleen die feiten te zien die bevestigen wat we al denken, of alleen die feiten te zien die ons bevallen of in onze kraam passen en onze vooroordelen bevestigen.

Hulpmiddel hierbij is onze gedachten vrijhouden van emoties.  Dit kan bvb. door bij het vergaren van de feiten te doen alsof je ze verzamelt om iemand anders te helpen. 

Zet dus ook alle feiten op een rij die in je nadeel zijn of die je niet bevallen.

 

Eens alle feiten verzameld en neergeschreven, kan men ze vergelijken, tegenover elkaar zetten, zien wat het zwaarste weegt, het minste nadelig is, het meeste voordelig is, het meest realistisch lijkt, enz.

Dan kan men alle mogelijke oplossingen op een rijtje zetten en een besluit nemen wat de beste oplossing is.  Er komt immers een moment waarop nog verder nadenken over de feiten of de mogelijke oplossingen geen zin meer heeft, anders blijf je piekeren.

Voer daarna ook daadwerkelijk dit besluit uit.

 

De methode kan ook anders geformuleerd worden:

1.      Waarover maak je je precies bezorgd?

2.      Wat kan je eraan doen?

3.      Wat ga je eraan doen:

4.      Wanneer ga je dit doen

 

Of nog:

1.      Wat is het probleem?

2.      Wat is de oorzaak van het probleem?

3.      Welke mogelijke oplossingen zijn er voor dit probleem?

            Verzamel hiervoor eerst alle feiten

4.      Welke oplossing stel je voor?

 

 

 

*Doe iets

 

Eén van de beste manieren om niet te piekeren is u bezig houden met iets dat al uw aandacht opslorpt.  In die momenten kunt u immers niet denken aan uw piekeringen.

 

Carnegie vertelt het verhaal van een man en zijn vrouw die getroffen werden door twee rampen.  Eerst overleed hun vijf jaar oude dochter, daarna overleed hun pasgeboren dochter, ze werd slechts vijf dagen oud.  De man kon niet slapen, niet eten, zich niet ontspannen, hij werd een wrak, verteerd door verdriet.  Tot de dag dat hun enig overgebleven kind van vier jaar hem vroeg een bootje voor hem te maken.  Hoewel hij er absoluut niet voor in de stemming was, deed hij het en was er 3 uur mee bezig. 

Daarna ontdekte hij tot zijn verbazing dat hij deze drie uur lang geen moment aan zijn verdriet en het verlies van zijn dochters gedacht had, zich heeft ontspannen en rustig werd.  Dit bracht hem tot het idee dat hij zich moest bezighouden. 

Hij ging het huis rond en noteerde alle klusjes die er in en rond het huis moesten gedaan worden.  Na twee weken had hij een lijst van 242 klusjes die hij te doen had.  De hele periode dat zijn geest in beslag werd genomen door zijn verdriet, verwaarloosde hij blijkbaar zowat alles.  Twee jaar is hij bezig geweest om alle klusjes af te werken.  Daarna is hij begonnen met vrijwilligerswerk en heeft het zo druk gekregen dat hij geen tijd meer had om te piekeren.

 

Winston Churchill werkte ten tijde van WO II achttien uur per dag.  Toen iemand hem vroeg of hij niet permanent liep te piekeren met al zijn verantwoordelijkheden, zei hij dat hij geen tijd had om te piekeren.

 

Mensen die hun roeping volgen en gepassioneerd zijn door hun werk of hobby, lijden veel minder onder piekergedrag dan anderen.

De menselijke geest is immers niet in staat om zich met meer dan één ding inspannend bezig te houden.

‘Het geheim van je ellendig voelen is de tijd hebben om je af te vragen of je wel of niet gelukkig bent.’ (George Bernard Shaw)

 

Het is wel mogelijk dat taken zo weinig mentale aandacht vragen, vb huishoudelijke taken, dat men ondertussen wel zich zorgen kan maken over van alles en nog wat.  Daarom  is het zeker goed als huisvrouw iets te doen te hebben dat alle aandacht vraagt, een hobby, vrijwilligerswerk, eender wat.

Dit geldt ook voor mensen die werkloos zijn of door een handicap niet kunnen deelnemen aan de arbeidsmarkt of die door een of andere vorm van pijn gekweld worden.  Doe iets waarvoor je volle aandacht nodig is zodat u zich niet kan concentreren op uw zorgen, problemen, of pijn.

In de psychiatrie is bezigheidstherapie of ergotherapie een waardevolle therapie.  Bij depressie is het aanraden van vrijwilligerswerk bijzonder waardevol omdat iets doen voor een ander helpt om niet continu met zichzelf en zijn zorgen bezig te zijn en uit de modderpoel van depressieve gevoelens te geraken.

 

 

*Laat uw gemoed en uw leven niet vergallen door kleinigheden.

 

Rechter Joseph Sabath uit Chicago vonniste in meer dan 40.000 echtscheidingszaken en verklaarde dat kleinigheden in zowat de meeste gevallen de oorzaak zijn van een ongelukkig huwelijk.

Zuidpoolreiziger admiraal Byrd verwonderde er zich over dat zijn expeditieleden alle mogelijke ontberingen en gevaren weerstonden die zich voordeden bij een klimaat van soms -80°C, terwijl ze met elkaar onenigheden hadden over kleinigheden.

 

Dr. Fosdick vertelde het verhaal van een gigantische boom in Long Peak, Colorado, 400 jaar oud.  De boom werd in de loop van zijn leven 14 keer getroffen door de bliksem, door lawines en stormen; hij overleefde alles.  Uiteindelijk werd hij geveld door een horde torren, die zich door de bast heenwraten.  Deze torren zijn zo klein dat je ze tussen je vingers kan vermorzelen.

 

Laat je niet vellen door kleinigheden en prullaria.

Overdrijf dus niet het belang van kleinigheden.  Hecht er geen belang aan of niet meer dan nodig.  Het leven is te kort om klein te zijn.

 

 

*99% van onze zorgen gebeurt niet

 

Stel een lijstje op van al je angsten en zorgen, en bekijk over een half jaar welke ervan zijn bewaarheid.  Je zal zien dat het merendeel niet is gebeurd.

“Bedenk: vandaag is het morgen waarover u zich gisteren zorgen hebt gemaakt.  Vraag uzelf af: hoe WEET ik dat datgene waarover ik nu zo in m’n rats zit, zich werkelijk zal voordoen?”

(Carnegie, p.312)

Waarom schrijft u niet eens een aantal van uw zorgen op een vodje papier en mikt deze de prullenmand in?

 

Bovendien: veel dingen lossen zich na verloop van tijd vanzelf op.

 

*Lees geschiedenis

 

Misschien zit u soms zo in de rats dat u denkt dat morgen de wereld vergaat.  Neem dan eens een boek over geschiedenis ter hand en lees een hoofdstukje, u zult zien dat de geschiedenis bol staat van oorlogen, dictaturen, armoede, natuurrampen, volksverhuizingen, hongersnood, pest en andere catastrofale infecties, enz. 

Bekijk uw problemen of zorgen eens vanuit een tijdsperiode van een paar duizend jaar, mogelijks kan u dit helpen één en ander te relativeren.

 

 

*Vermijd dramatiseren

 

Sommige mensen, naar mijn indruk eerder vrouwen dan mannen, hebben de neiging hun problemen te dramatiseren. 

Een vrouw vertelde mij eens dat ze dit zelf had ingezien, ze overdreef en dramatiseerde haar problemen totdat ze op TV beelden zag van een of andere natuurramp en de gevolgen voor de slachtoffers.  Zeker kunnen mensen die ergere problemen hebben dan wij, ons helpen één en ander te relativeren en niet te overdrijven.

 

 

*Zie het vanuit de toekomst

 

Een andere mogelijkheid is jezelf projecteren in de toekomst.  Je weet dat je je over 3 maanden geen zorgen meer zult maken over dit probleem, dus waarom zou je het nu doen?

 

*Ga er eens lekker bij zitten

 

“Al lang geleden heb ik geleerd hoe dwaas het is om te jachten of te haasten, of onder spanning te werken.  Ik heb altijd geprobeerd  om de filosofie van Wilbur Cross in praktijk te brengen.  Toen hij gouverneur van de staat Connecticut was, heeft hij eens tegen mij gezegd: “Soms ga ik, als ik veel te veel dingen tegelijk moet doen, in een luie stoel zitten, ontspan me gedurende een uurtje door op m’n gemak een pijp te roken en doe helemaal niets.”” (Carnegie, p.325)

 

*De wet van het gemiddelde

 

Dale Carnegie maakte zich als kind over 101 dingen zorgen, vaak te gek voor woorden.  Hij was bang door de bliksem getroffen te worden, niet genoeg te eten te hebben, in de hel terecht te komen, bang dat een klasgenoot zijn grote oren zou afsnijden, bang om levend begraven te worden, enz. 

Carnegie berekende de kans om door de bliksem te worden getroffen later op 1 op de 350.000.  De kans om levend begraven te worden op 1 op 10.000.000. 

 

“Maar veel van de zorgen die wij als volwassene hebben  zijn even absurd.  Vermoedelijk zouden u en ik zeker negen van de tien zorgen die we hebben, nu meteen van ons af kunnen zetten als we zouden nagaan of er wel, rekening houdend met de wet van het gemiddelde, enige rechtvaardiging voor die zorgen bestaat!” (Carnegie, p.100)

Indien u zich zorgen maakt dat er zich één of andere ramp in uw leven zou voordoen, loop dan eens binnen bij een verzekeringskantoor en vraag eens wat de kans is dat zich dit voordoet.  U zult versteld staan over welke statistieken verzekeringsmaatschappijen allemaal beschikken en over de lage kans dat de ramp die u zo vreest, zich zal voordoen.

 

Kwel uzelf dus niet met angsten voor zaken die uit fantasie of veronderstellingen voortkomen en die niet stroken met de werkelijkheid…

Vraag uzelf af wat redelijkerwijs de kans is, volgens de wet van het gemiddelde, dat hetgeen waarvoor u bang bent, zich zal voordoen.

 

 

 

 

*Zo is het

 

We hebben de neiging ons te verzetten tegen problemen die ons overkomen, waar we niet om gevraagd hebben of die het gevolg zijn van eigen gemaakte keuzes.

“Laat me gerust, ik heb het al druk genoeg, moet dat nu echt, kan het niet anders, ik heb dat niet nodig, schuif maar door, ik wil dat niet, ik kan dat niet hebben, ik ben te moe, waarom moet mij dat nu overkomen, enz.”

Aanvaarding van wat er gebeurt of is gebeurd, is de eerste stap naar het aanpakken van de gevolgen ervan.

Aanvaarding, berusting, verzoening met het lot.  Zich erbij neerleggen.  Het onvermijdelijke is immers niet te veranderen, het enige wat we kunnen veranderen is onze houding tegenover het onvermijdelijke.

Doen we dit niet, dan leidt dit tot opstandigheid, verzet, verbittering, wrok, kniezen, spanningen, frustratie, enz.

 

Dit wil niet zeggen dat we ons moeten buigen voor alle tegenslagen en moeilijkheden.  Het is geen pleidooi voor fatalisme. 

Zolang er nog een kans bestaat iets te redden, moeten we er moeite voor doen.  Als echter het gezond verstand nuchter zegt dat er niets aan te veranderen is, leg u er dan bij neer. 

 

Winterharde bomen zoals coniferen kennen de wijsheid om te buigen voor het gewicht van sneeuw en ijs.  De takken zullen niet breken.  Bomen die zich ertegen verzetten en niet buigen, lopen de kans dat hun takken afknappen of splijten.

 

Geef mij de innerlijke rust

Om dingen die ik niet kan veranderen te aanvaarden

De moet om het te doen als ik er wel toe in staat ben;

En de wijsheid die nodig is om het verschil te zien

(Reinhold Niebuhr)

Schik u dus naar het onvermijdelijke.

 

 

*Stel een verlieslimiet vast voor uw zorgen

 

Een verstandige beursspeculant zal, om verliezen te beperken, een verlieslimiet vaststellen voor elke transactie die hij doet.  Als hij bvb. aandelen koopt aan € 20 per stuk, zal hij de makelaar opdracht geven ze meteen van de hand te doen als ze zakken naar bvb. € 17. 

Dit principe kan je ook toepassen op ergernissen, frustraties, problemen waarmee we worden geconfronteerd.

Als je bvb een afspraak hebt met iemand, kan je een limiet van 15 min. hanteren om te vertrekken als de andere niet komt opdagen op het afgesproken tijdstip.

“Ik denk dat een groot deel van alle ellende waarmee mensen zichzelf opzadelen een gevolg is van de verkeerde schattingen die zij maken van de waarde der dingen.” (Benjamin Franklin) (Carnegie, p.125)

 

Besteed niet meer tijd en aandacht aan een probleem dan het verdient.  Het is genoeg geweest, ik besteed er geen tijd meer aan, punt ander lijn.

 

1.      Hoe belangrijk is hetgene waarover je je zorgen maakt werkelijk?

2.      Wanneer kan je zeggen dat de verlieslimiet voor deze oorzaak van gepieker is bereikt, en kan ik de zaak van mij afzetten?

3.      Heb ik er misschien al niet meer voor betaald dan het waard is?

 

 

*Besteed geen tijd aan het zagen van zaagsel

 

U hebt misschien al eens hout gezaagd, maar wellicht heeft u  nog nooit zaagsel gezaagd.

Dat is nu net wat veel mensen proberen te doen.

Wat gebeurd is, is gebeurd en gedane zaken neem geen keer.  Don’t cry over spilt milk.

Maak geen woord vuil aan het verleden, het heden vraagt immers al je volle aandacht.

 

Het enige wat we wel  kunnen doen, als we ons verstand gebruiken, is trachten onze blunders, vergissingen, fouten, floppen en floezen te analyseren om te trachten een herhaling ervan in de toekomst te voorkomen. 

Bezint eer ge begint, zei Karel van de Woestijne.  Als we ons, wel doordacht, naar best vermogen hebben ingespannen om een taak tot een goed einde te brengen, en het loopt ergens mank, hebben we inderdaad nog altijd de mogelijkheid om achteraf zaken te corrigeren of opnieuw te doen, en om herhaling van de fouten of tekortkomingen te voorkomen.

Maar het verleden zélf veranderen, dat kan niet.  Dat heeft nog nooit iemand gekund.  Richt je dus naar de toekomst, en tracht herhaling van de pijnlijke gebeurtenis te voorkomen, naar best vermogen.

 

 

*Ons leven is wat onze gedachten ervan maken

 

We zijn wat we denken.  Hetgeen gebeurt in ons leven is het gevolg van bepaalde gedachten.  Het komt er dus op aan de juiste gedachten te kiezen, positief te denken.

Door anders te gaan denken, kunnen we ons leven een andere wending geven indien dat nodig is.  De mens trekt datgene aan wat hij is of denkt, niet datgene wat hij wil.

Onze gemoedsrust, onze stemming, onze levensvreugde zijn feitelijk niet zozeer afhankelijk van omstandigheden of bezittingen, maar van onze geesteshouding, onze ingesteldheid tov het leven of gebeurtenissen.

“Een mens wordt niet zozeer gekrenkt door wat hem overkomt, als wel door zijn mening erover.” (Montaigne) (Carnegie, p.147)

Als we onze mening en houding tov mensen veranderen, zullen ook deze mensen anders tov ons komen te staan en veranderen.

 

Een hulpmiddel hierbij is ons gedrag te veranderen.  Recht uw rug, borst vooruit, platte buik, hoofd rechtop; loop zo eens een kwartier rond en vraag jezelf of je je intussen niet een stuk beter voelt ipv gedeprimeerd, verdrietig, angstig, enz.?

Heeft u vervelend werk, begin dan te neuriën of te zingen.

 

“Denk en doe blijmoedig, dan zult u zich blijmoedig voelen.” (Carnegie, p.153)

 

Werkelijk fantastische inspiratie rond de thema’s gedachten, verlangens, gedrag en emoties kunt u vinden bij de Teachings of  Abraham door Esther en Jerry Hicks (zie google of youtube)

 

 

*Tracht niet je vijanden iets betaald te zetten, het zal je zuur opbreken

 

Carnegie vertelt de prachtige waarneming die hij deed vanuit een schuilhut in het Yellowstone National Park waar hij samen met andere toeristen vertoefde.  Een grizzlybeer deed zich tegoed aan de resten van de keuken die een hotel daar had gezet ten behoeve van de beren.  De grizzlybeer heeft geen natuurlijke vijanden, tenzij de bizon of de Kodiakbeer.  Geen enkel dier waagde het in zijn buurt te komen om mee te grabbelen van de voedseloverschotten, behalve één: een stinkdier. 

Hoe komt dat?  De beer had door ervaring geleerd dat het niet loont een stinkdier weg te jagen of te bedeigen, en liet het dier ongemoeid.

Carnegie voegt eraan toe:

“Zelf heb ik dat ook ervaren.  Als boerenzoon ving ik vierbenige stinkdieren langs de heggen die de akkers en weiden van Missouri omzoomden; als volwassen man heb ik een paar maal tweebenige stinkdieren ontmoet in de straten van New York.  Uit eigen droevige ervaring weet ik nu dat het niet lonend is een exemplaar van beide variëteiten lastig te vallen.” (p.154)

 

Als we een wrok koesteren tegen iemand, geven wij deze persoon macht over ons, over onze bloeddruk, onze slaap, spijsvertering, welzijn, enz.  Die persoon zou er zich in verkneukelen als hij wist welke invloed hij had op ons, hoezeer hij ons ergert.

 

“Als egoïstische mensen hun voordeel proberen doen met u op uw kosten, schrap ze dan van uw lijstje, maar probeer niet hen met gelijke munt terug te betalen.  Als u probeert het hun betaald te zetten, zult u uzelf meer schaden dan die ander.” (uit een folder van de politie van Milwaukee, Wisconsin) (Carnegie, p.155)

Een restauranthouder in Spokane, Washington, viel dood neer toen hij in een driftbui ontstak omdat zijn kok per zijn koffie van een schoteltje wilde drinken.  De verontwaardigde restauranthouder nam een revolver en maakte jacht op de kok, waarbij hij echter dood neerviel agv een hartstilstand.

In dit verhaal herkennen we een andere wijsheid die we reeds hebben leren kennen: laat uw gemoed en uw dag niet vergallen door kleinigheden.

 

“Stook de oven van je vijand niet zo heet

dat je er jezelf aan schroeit.”

(Shakespeare)

 

“Onrecht aangedaan of beroofd worden is niets,

Tenzij je het blijft onthouden.”

(Confucius)

 

“Misschien zijn we niet heilig genoeg om onze vijanden lief te kunnen hebben, maar laten we ter wille van onze gezondheid en ons eigen levensgeluk, hen op z’n minst vergeven en vergeten.” (Carnegie, p.158)

 

“Wij zijn allemaal kinderen van de omstandigheden en condities, van ons milieu, van onze opvoeding, onze verworven gewoontes en erfelijke eigenschappen - hoedanigheden die de mensen maken tot wat ze zijn en altijd zullen blijven.” (Abraham Lincoln)

Als wij in dezelfde omstandigheden waren opgegroeid, dezelfde geestelijke eigenschappen hadden geërfd, dezelfde emotionele en/of materiële ontberingen hadden gekend en dezelfde tegenslagen hadden meegemaakt als onze “tegenstander”, zouden wij precies zo handelen als hem of haar.  Hoe zou het ook anders kunnen?

 

Vergeven wordt vaak verkeerd begrepen.  Vergeven is niet iemands gedrag goedpraten of goedkeuren.  Dit kan niet, want je hebt er teveel onder geleden.  Het gedrag blijft verkeerd.

Vergeven kan een aspect van ‘trachten te begrijpen’ bevatten.  Hiervoor heb je natuurlijk informatie, uitleg nodig van de betroffen persoon of als dat niet kan, van anderen die er mogelijks meer van weten.  Dit is echter niet altijd mogelijk.

Vergeven betekent soms ook wrok en de behoefte aan vergelding loslaten.

Vergeven betekent vooral ‘achter je laten’, beseffen dat het gebeurde geen keer neemt, dat er niets kan veranderd worden aan het verleden.  We kunnen alleen onze houding tov het gebeurde veranderen.

Achter je laten en je terug volledig naar het heden richten.

 

Laat uw dag en gemoed niet vergallen door wrok en haat.

Besteed geen minuut tijd aan het denken aan mensen die je niet aanstaan, ze horen niet bij jou, punt ander lijn.

Hou voor ogen dat mensen die jou iets misdaan hebben, vroeg of laat betalen voor hun verkeerd, immoreel gedrag, onachtzaamheid, egoïsme, enz.  Ze oogsten wat ze zaaien.  (Epictetus)  Het is dus niet nodig hen met gelijke munt te betalen.

 

 

*Verwacht geen dankbaarheid

 

Strafpleiter Samuel Leibowitz redde 78 mensen van de elektrische stoel.  Hoeveel van deze mensen hebben hem bedankt voor zijn moeite of hem een kaartje gestuurd?  Geen enkele.

Jezus genas eens op één middag tien melaatsen.  “En één van hen keerde terug, toen hij zag dat hij genezen was, met luider stem god verheerlijkende, en hij wierp zich op zijn aangezicht voor Zijn voeten om Hem te danken.  En dit was een Samaritaan.  En Jezus antwoordde: “Zijn niet alle tien rein geworden?  Waren er dan geen anderen om terug te keren en God eer te geven dan deze vreemdeling?” (Lucas 17:15-18)

 

Waarom zouden wij meer dank mogen verwachten voor hetgeen wij voor anderen doen dan Jezus te beurt viel?

Het ligt in de menselijke aard al hetgeen voor hen gedaan wordt, vanzelfsprekend te vinden, ze vinden dat ze er recht op hebben.

Dankbaarheid is een aangeleerde eigenschap.  Als u wil dat uw kinderen dankbaarheid tonen, moet u opvoeden in dankbaar zijn.

 

Doe wel en zie niet om.

Schenk liefde weg zonder er iets voor terug te verwachten.  Doe het omwille van de vreugde van het geven zelf.

Verwacht geen dankbaarheid, dat bespaart u heel wat teleurstelling.

 

 

*Tel je zegeningen ipv je zorgen

 

We zouden ons moeten schamen.

In ons leven is dikwijls 90% van de dingen zoals ze zijn moeten, en slechts aan 10% mankeert er iets, maar waar gaat onze aandacht naar toe?  Juist, naar datgene wat er mankeert of niet goed gaat.  We verwaarlozen hetgene wat goed gaat, of vinden het vanzelfsprekend, terwijl die 10% ons een heleboel spanningen en frustraties geeft.

 

Kijk eens naar een reportage over armoede in India, Ethiopië of Brazilië, welke ontberingen die kinderen moeten doorstaan.  Denk eens de mensen die geen dak boven hun hoofd hebben in ons eigenste land en die ‘s nachts op straat slapen en de volgende dag weer moeten aankloppen bij daklozenorganisaties voor een maaltijd.

 

“Ik zat in de put omdat ik geen schoenen had, totdat ik een man tegenkwam die geen voeten had.” (Albert Schweitzer)

 

Kijk eens naar uw handen, bent u niet blij dat u handen heeft?  Stel u eens voor het slachtoffer te zijn van een mijn in de weg, zoals er zoveel zijn in Afrika, en door het leven te moeten zonder handen, of zonder benen.

Bent u in staat drie maaltijden per dag te eten?  Een miljard mensen in de wereld kunnen dit niet!

We bezitten, met drie maaltijden per dag en een dak boven ons hoofd, en enkele vrienden, meer dan vele anderen.  En weten we onze rijkdommen te waarderen?  Neen, we vinden ze vanzelfsprekend.

 

Stel uzelf de vraag: waar maak ik me eigenlijk zorgen over?

Wie het kleine niet eert, is het grote niet weerd.

 

 

Noteer hier uw zegeningen:

 

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

………………………………………………………....................................

 

*Maak een balans op

 

Een variante op het thema ‘tel je zegeningen’.

Alfons Vansteenwegen vermeldt in zijn beroemd boek “Liefde is een werkwoord” deze techniek.

In elke partnerrelatie kan men regelmatig een soort balans opmaken tussen de voordelen en de nadelen, de lusten en de lasten.  Als men méér dan 50% voordelen heeft, kan men spreken van een goede relatie.  Zakt dit onder 50%, dan is er werk aan de winkel.  Blijven gedurende langere tijd de nadelen groter dan de voordelen, zonder dat er perspectief is op verbetering, dan begint men stilaan op een slappe koord te dansen en kan het gebeuren dat men gaat uitkijken naar andere horizonten. 

Sommige mensen gaan een relatie in met het idee dat het altijd rozengeur en maneschijn is.  Dat er 100% voordelen moeten zijn.  Mogelijks wordt dit veroorzaakt door hevige verliefdheid of door ongebreideld optimisme en jeugdig gebrek aan realiteitszin.  Indien de balans zakt naar 75%, vinden een aantal van deze mensen al dat hun relatie op de klippen dreigt te lopen.

 

Zo kan je ook een balans opmaken van je werk, van je woonplaats, van je vriendschap met iemand, van het leven in een land als België, enz.

Het percentage dat je bepaalt en het criterium vormt waarmee de balans in de ene of de andere richting doorslaat, zou men ook kunnen beschouwen als een variante op het thema “Stel een verlieslimiet op”.

 

 

*Wees jezelf en niet iemand anders

 

We zijn uniek met al onze eigen talenten, gaven, interesses, manier van denken en handelen.  Om een of andere reden zijn veel mensen niet tevreden met zichzelf, en proberen eigenschappen van anderen te imiteren, kijken op naar idolen, en slaan aan het dagdromen.

Als je een schilderij maakt, doe het dan op je eigen manier, zoek je eigen stijl, en sla niet aan het imiteren.

Richt je woning in naar je eigen smaak en niet volgens de mode.  Kleed je zoals je je best voelt en volg geen mode waarin je je niet goed voelt.

Geef vorm aan je roeping op je eigenste, unieke wijze.

 

*Als je een citroen hebt, maak dan citroenlimonade

 

Roei met de riemen die je hebt.

Als je een tegenslag hebt, maak er dan het beste van, en geef jezelf niet over aan een orgie van zelfmedelijden, wrok, opstandigheid en kwaadheid op alles en iedereen.

“Two men looked out from prison bars,

One saw the mud, the other saw the stars”

(Carnegie, p.190)

 

Carnegie vertelt het verhaal van een boer die aanvankelijk teleurgesteld was toen hij een boerderij in bezit nam in Florida.  Het land was zo arm dat er geen fruitbomen groeien en je er geen varkens kon fokken.  Het enige wat er groeide, waren ratelslangen.  Zo geschiede het.  Hij kreeg een inval en begon ratelslangen te kweken, ratelslangvlees in te blikken, de huiden te verkopen aan fabrikanten van handtassen en schoenen en het gif uit de kaken stuurde hij naar laboratoria die er tegengif uit bereidden.

Verander een minpunt in een pluspunt!

Als illustratie van dit principe kan ik u de tekst over Mansour Bahrami, de clown van het tenniscircuit aanbevelen.

 

 

*Doe iets voor een ander

 

Een bekend advies aan mensen die aan depressie lijden en ook aan hen die met eenzaamheid te kampen hebben, is zichzelf te vergeten en al hun tobberijen door aandacht te besteden aan anderen, iets voor een ander te doen, elke dag een goede daad te verrichten, vrijwilligerswerk te doen, enz.

Een advies aan jongeren die gepest worden op school, een ernstige problematiek die gelukkig de laatste 20 jaar in de belangstelling staat, is te trachten aan enkele klasgenoten  aandacht te besteden, deze te helpen vb met huiswerk, belangstelling te tonen voor hen, en zo langzaam een eigen peergroup te ontwikkelen en aldus sterker komen te staan in de klas, dit verzwakt de positie van de pester en zijn aanhangers/bewonderaars.

Belangstelling tonen voor anderen is ook een advies aan melancholische mensen, die geplaagd worden door schuldgevoelens en zelfverwijten, kwaadheid en verwijt jegens anderen, zelfdodinggedachten, gevoelens van zinloosheid omdat de mens sterfelijk is, de neiging om alleen te willen doen en laten wat ze zelf willen, de behoefte om anderen te domineren en beschuldigen.

 

Kruip uit die modderpoel van miserabele gevoelens als zelfbeklag, teleurstelling, verdriet, minderwaardigheidsgevoelens, wrok, schuldgevoelens, gebukt gaand onder mislukkingen en tegenslagen, alles eniedereen de schuld gevend, enz. en bedenk elke dag iets waarmee u een ander plezier kunt doen.

Doe elke dag een goede daad, iets dat een glimlach op het gezicht van de ander brengt.

Als u graag zou willen dat mensen aandacht aan u besteden, besteed dan eerst aandacht aan hen.

Goed doen voor anderen is geen plicht, maar een vreugde.

 

Zit u in een positie waarin u weinig of geen mensen kent?  Zeg eens een vriendelijk woord tegen de postbode, de krantenverkoper, de buschauffeur, de kassierster in de supermarkt, de brouwer, de melkboer, een tuinman, een poetsvrouw.  Komt u iemand tegen met een mooie hond, toon dan belangstelling en vertel wat een mooie hond hij of zij heeft, wat voor ras is het, wat voor karakter heeft de hond, vraagt een hond veel verzorging, hoe heeft hij hem afgericht, enz.

Staat u zich te ergeren omdat u zo lang in de rij moet staan, zet u dan boven uw gevoelens van ergernis en vraag de loketbediende, “het is vandaag precies wel een drukke dag, is het niet?” of “en, zie ‘t ge nog zitten?” “ge zult blij zijn zeker als ge straks naar huis kunt gaan?”

 

*Geloof

 

“Religieus vertrouwen is de allerbeste remedie tegen tobben.  Het geloof is één van de energieën die de mens in leven houden; en als het totaal ontbreekt betekent dit bezwijking.”

(William James, vader van de moderne psychologie)

 

“In de afgelopen 30 jaar ben ik geconsulteerd door mensen uit alle beschaafde landen van deze wereld.  Ik heb vele honderden patiënten behandeld.  Van al mijn patiënten uit de tweede helft van mijn leven, zo vanaf mijn 35e, is er niet één geweest wiens probleem in laatste instantie niet te herleiden was tot de moeilijkheid van het vinden van een religieuze kijk op  het leven.” (C.G. Jung) (Carnegie p.231)

 

Door de steeds verdergaande verwetenschappelijking, industrialisering en materialisering van de maatschappij, zijn velen van hun geloof afgeraakt.  Ze geloven nu in geld, materie, een mooie auto, sex, macht, aanzien, enz.

In het boek van Carnegie staan er talrijke verhalen beschreven van mensen die al deze dingen zijn kwijtgeraakt, naar de rivier reden om er in te springen, op het bed gingen liggen nadat ze de gaskraan opengedraaid hebben, enz.  Toch zijn ze erin geslaagd overeind te krabbelen dankzij gebed en hulp van een Ander.

Inderdaad, het leven is bij momenten voor de mens te zwaar om alleen te dragen.  Zodoende kan hij troost en hulp vinden bij God, die alles kan dragen.

Vraag niet om meer geld of materie, maar om inspiratie om de zaken op een andere manier te bekijken.

 

“In het huis Mijns Vaders zijn vele woningen…  Ik ga thans heen om u een plaats te bereiden… opdat gij moogt zijn waar ook Ik ben.”

“Niet mijn wil, maar Uw wil geschiede.”

“De Heer zal voor u zorgen.”

“Hij die mij heeft gezonden, is bij mij – de Vader heeft mij niet alleen gelaten.”

 

Bidden werkt ontspannend, rustgevend, verhelderend, geeft een gevoel van sereniteit, nederigheid.  Het geeft het gevoel dat we onze lasten met iemand kunnen delen, dat we er niet alleen voor staan, ze niet alleen hoeven te dragen.

 

 

*Vergelijk het met ergere ervaringen

 

Ted Ericksen  was een tobberkampioen.  Nu niet meer.  Alle zorg is voorgoed uit zijn leven verdwenen, toen hij aanmonsterde op een vissersboot in Kodiak, Alaska.  Hij werkte een week lang 20 uur per dag.  Hij had allerlei taken te doen.

“Ik schepte de zalm vanuit onze boot over in een pendelaar, het bootje waarmee de zalm naar een conservenfabriek werd gebracht.  Mijn voeten waren constant nat in mijn rubber laarzen.  Er stond altijd water in die dingen, eenvoudig omdat ik geen tijd had ze te legen.  Maar dat alles was kinderspel in vergelijking met mijn voornaamste klus, het inhalen van de drijverslijn, beter bekend als de ‘kurklijn’.  Die operatie bestaat heel simpel hieruit: je plant je voeten tegen de achtersteven en begint de drijvers plus het net binnenboord te trekken.  Althans, dat word je geacht te doen.   In werkelijkheid was het net zo zwaar dat er geen beweging in te krijgen was als ik eraan trok.  Als ik de kurklijn binnenhaalde, betekende dat eigenlijk dat ik de schuit achteruit trok.  Dat deed ik op eigen kracht, aangezien het net bleef waar het was.  Dit deed ik weken achteraan.  Het werd bijna m’n einde.  Overal had ik helse pijnen, in mijn hele lijf.  Die pijnen hielden nog maanden lang aan.

Nu ben ik blij dat ik al die pijn en uitputting heb moeten doormaken, want het heeft me geholpen op te houden met tobben.  Iedere keer als ik nu met een probleem word geconfronteerd zeg ik, in plaats van me er zorgen over te maken, bij mezelf: “Ericksen, kan dit ook maar bij benadering even erg zijn als het binnenhalen van de kurklijn?”  Waarop Ericksen onveranderlijk antwoordt: “Nee, niets kan zo erg zijn dat!”  Daar kikker ik zo van op dat ik het dapper aanpak.  Ik geloof dat het goed is om zo nu en dan iets moeilijks te ervaren.  Het is een geruststelling te weten dat je al eens tot op de bodem bent gegaan en er overheen bent gekomen.  Dat maakt dat in vergelijking daarmee al je dagelijkse probleempjes een zacht eitje lijken.”

(Carnegie, p.335-336)

 

Als je op de bodem zit, kun je altijd naar boven krabbelen.

 

 

*Geen kritiek is de ergste kritiek

 

Laten we constructieve kritiek steeds onder de ogen nemen, maar laten we ons van ongerechtvaardigde kritiek niets aantrekken.

Laten we bedenken dat als iemand ons negatieve kritiek geeft, dit is omdat de andere er toch enige belangrijkheid aan hecht.

Het is ook mogelijk dat sommige mensen gewoon niet kunnen verdragen dat je iets beter kan dan hen en je trachten af te breken, om zichzelf beter te voelen.  Ze lijden aan afgunst en jaloezie, en zijn gefrustreerd dat ze het zelf niet kunnen of durven.    Onrechtvaardige kritiek kan in feite een gecamoufleerd compliment zijn.

Het is mogelijk dat ze het zelf wél beter kunnen, maar dan zouden ze verstandig genoeg moeten zijn om in te zien dat constructieve kritiek en hulp een beter effect zal hebben dan afbrekende commentaar.

Geen kritiek zou soms ook kunnen betekenen dat het blijkbaar voor niemand belangrijk is er enige aandacht aan te besteden...

Je kan de critici ook een stapje vóór zijn en vragen wat ze ervan vonden, wat hun indruk is, eerlijk en open.

 

*Zet uw paraplu op

 

Doe wat u te doen hebt naar best vermogen.  Leg uw oor te luisteren naar gerechtvaardigde, constructieve kritiek, maar sta niet toe dat ongerechtvaardigde kritiek u uit uw evenwicht brengt.

Als je naar je gevoel gelijk hebt, trek je dan niets aan van wat andere mensen zeggen.

Als je iets doet, krijg je kritiek; doe je niets, dan krijg je ook kritiek.

Hou er rekening mee dat hoge bomen veel wind vangen.  En als je een hoge boom bent, staat er altijd wel iemand klaar om je met een bijltje een kopje kleiner te maken.  Mensen die boven het gemiddelde uitsteken, wijken af van de groepsnorm en de groepsnorm neigt naar het gemiddelde, hou er dus rekening mee dat men zal proberen je naar beneden te brengen.

 

Handel naar best vermogen en zet dan je paraplu op om te beletten dat de regen van kritiek die over je heen komt, in je kraag druipt.

 

 

*Maak een lijstje van je stommiteiten

 

Het gevaar bestaat dat als er iets misloopt, we de neiging hebben de oorzaak ervan bij anderen te zoeken of anderen de schuld te geven.  Soms klopt dit ook, soms ligt het aan omstandigheden die we op geen redelijke manier hadden kunnen voorzien, maar soms zijn we zelf verantwoordelijk voor onze tegenslagen.

Maak daarom een lijstje van je stommiteiten, bvb in je dagboek met negatieve ervaringen, zodat je er later af en toe nog eens een blik op kunt werpen.  Dit helpt om nederig en bescheiden te blijven en ook om met later opgedane ervaring die stommiteiten nog eens opnieuw te bekijken, om te zien of er intussen toch niet een andere manier is ontstaan om het te bekijken, of om te zien of er intussen elementen zijn opgedoken die verklaren waarom het is misgelopen.  Of er misschien een rode draad in zit, bvb bepaalde persoonlijkheidseigenschappen die je parten spelen.  Zo kan je de kans creëren om er een werkpunt van te maken.

 

 

*Rust waar en wanneer het maar kan

 

Vermoeidheid en uitputting kan leiden tot tobben, omdat de fysieke en psychische weerstand verlaagt.

Voorkom vermoeidheid door regelmatig te rusten, te ontspannen, je ogen even dicht te doen, pauze te nemen, enz.

Een siësta na de middag is in veel warme landen een nationale gewoonte.  Waarom zouden we niet van de wijsheid van anderen kunnen profiteren?  Na een siësta van een half uur of een uur kunnen we er weer met frisse moed tegenaan.

 

Rust veel en vaak.  Rust vóór je moe wordt, en je zult veel langer kunnen werken.

Zorg steeds voor een ontspannen en ergonomisch correcte  lichaamshouding op het werk of bij het huishouden.

Henry Ford, fit en uitgerust op zijn 80e, verklapte zijn geheim aan Dale Carnegie: “Ik sta nooit als ik kan zitten; en ik zit nooit als ik kan liggen.”.

Er is meer werk dan men kan doen al liggende dan men soms denkt: lezen, telefoneren, schrijven, TV-programma’s kijken, enz.  Het ergonomische voordeel is dat de lighouding, mits het gebruik van een rol onder de knieën, het minste druk uitoefent op de tussenwervelschijven, wat voor mensen met rugpijn (een groot deel van de bevolking) een zegen is.

Nog een tip: hebt u nog veel werk te doen ’s avonds, vermijd dan tot middernacht te werken, want de uren die men slaapt voor middernacht, tellen dubbel.  Kruip liever 2 uur vroeger in bed en sta 2 uur vroeger op, dan kan je met een frisse gewassen helder hoofd aan je werk beginnen.

Ontspan terwijl je werkt en werk terwijl je ontspant!

 

*De manier waarop we onze hersenen gebruiken

 

Geleerden zijn tot de verbazende conclusie gekomen dat onze hersenen eigenlijk nooit moe worden.  Bloed uit actieve hersenen bevat geen afvalstoffen, in tegenstelling tot spieren.

Mentale vermoeidheid is grotendeels het gevolg van bepaalde psychische houdingen en emoties, vb piekeren, verveling, het beu zijn, ongeduld, twijfel, onzekerheid, onderwaardering, angsten,...  We worden dus niet moe door onze hersenen te gebruiken, maar door de manier waarop we onze hersenen gebruiken.

Deze gevoelens vertalen zich in spierspanningen, waardoor de spieren meer werken.  Een gespannen spier is immers een werkende spier, en dat creëert vermoeidheid.

 

In de biorelaxatie komen tot geestelijke ontspanning langs de weg van lichamelijke ontspanning.  Spier na spier wordt ontspannen waarbij men telkens ook mentale spanning loslaat.  Een goed startpunt zijn de ogen.  Het eenvoudig sluiten van de ogen werkt al ontspannend, omdat de meeste indrukken die we opdoen in de loop van de dag binnenkomen via de ogen en omdat het meteen onze hersenen rust geeft.  Maak er een gewoonte van af en toe je ogen te sluiten, bvb op de bus of de tram, als je op een bank zit in het park, even op je bed ligt om te bekomen, je aan de telefoon bent, enz.

 

Een slechte houding aan tafel, bureau, voor TV veroorzaakt op allerlei plaatsen spanningen, tot schouders en nek toe en ook dit veroorzaakt hoofdpijn en vermoeidheid.  Vraag steeds aan uw kinesist of ergotherapeut welke houding correct is

 

*Orde en opruimen

 

Als u alle onbeantwoorde en onafgewerkte paperassen op uw bureau of tafel ziet liggen, raakt u dan niet ont-moe-digd?  Naast de oneindige reeks van taken die het huishouden inhoudt, komt dan ook nog die eeuwige berg onafgehandeld papierwerk.  Komt er in u een gevoel van wanhoop, ergernis, frustratie, hoofdpijn, bloeddrukverhoging op?  Men zou voor minder.

Een goede planning van de taken is een grote hulp; nog een grotere hulp is er als je niet alles alleen moet doen, zoals alleenstaanden, maar hulp hebt van andere huisgenoten.  Per slot van rekening veroorzaken zij mee het vele huishoudelijke werk...

Ik merk dit op omdat ik de indruk heb dat nogal wat huisvrouwen het blijkbaar vanzelfsprekend vinden dat zij heel het huishouden voor hun rekening nemen en de hele dag achter het gat van hun echtgenoot en kinderen aanlopen om alles op te vegen, op te ruimen, op te likken, enz.

Delegeren is eveneens een goede deugd die men kan leren en ons een boel werk, zorgen, vermoeidheid bespaart en ook de anderen leert hun verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen leven.

 

Opruimen van het bureau en ervoor zorgen dat deze leeg is als er niet aan gewerkt werkt, geeft een veel beter gevoel.

Voldoende kaften, een goed klassement, een ordelijk boekenrek, een bakje “dringende zaken”, een bakje “op de post te doen”, een doos om dossiers in te steken, enz.  Het zijn allemaal mogelijkheden om orde en overzicht te brengen.

 

Een andere manier om orde te brengen, is het stellen van prioriteiten in het huishoudelijk werk en het papierwerk.  Het vermogen om zaken in volgorde van belangrijkheid af te werken,  is een goede eigenschap die men kan aankweken in de dagelijkse strijd tegen chaos en onoverzichtelijkheid.

 

Nog een mogelijkheid teveel onafgehandelde zaken te hebben, is ze onmiddellijk aan te pakken, direct een besluit te nemen ipv uit te stellen, direct het overschrijvingsformulier in te vullen (of werken met domiciliëringen of lopende opdrachten), enz.

 

 

*Vermijd verveling

 

Een belangrijke oorzaak van vermoeidheid is verveling.  Hiermee bedoel ik niet zozeer dat men niet weet wat te doen, maar dat men het werk dat men doet vervelend vindt, saai, eentonig, oninteressant,...

Hoe kan men saai werk vermijden of minder vervelend maken?  Op heel wat kantoren speelt een radio, zodat men naar muziek kan luisteren, naar het nieuws of allerlei mededelingen of reportages.  Of men kan even met een collega praten, of het werk afwisselen met ander werk, met telefoneren, met een pauze in de buitenlucht, enz.

Zelf heb ik mijn hekel aan afwassen, een vervelend werk waar ik nooit zin in had, kunnen overwinnen door het idee om af te wassen tijdens één van mijn favoriete radioprogramma’s, zodat ik me daar op kon concentreren.

 

Vermoeidheid kan ook ontstaan door werk dat u niet kunt doen, omdat het werk dat u wil doen continu onderbroken of gestoord  wordt, vb door telefoons, door mensen die iets komen vragen, door e-mails en faxen, door computerproblemen, door verplichte pauzes, enz.

 

Een andere manier om eentonig werk door te komen, is te doen alsof je er veel plezier aan beleeft.  Dit strookt met het principe van toneelspelen, gedraag je vrolijk en blijmoedig en je zult vrolijk en blijmoedig worden.

 

Eén van de vele jobs die ik ooit gedaan heb, was sigarettenpeuk-opraper.  Op de Zomer van Antwerpen diende ik in de voormiddag de ruimte op te kuisen die gebruikt werd voor de projectie van films ’s avonds laat, het was ergens op de kade in hangar nr. zoveel.  Ze hadden er duinzand opgespoten in de vorm van bergjes zodat de toeschouwers konden plaatsnemen in het zand.  Na het vegen, moest ik alle sigarettenpeuken oprapen die ik kon vinden.  Het was me weer een rotjob.

Zelf heb ik geen enkele film komen zien (ondanks het feit dat het gratis was) niet alleen omdat er na de film geen bus meer naar huis reed, maar ook omdat ik geen zin had om een film te zien in de mist en de stank van sigarettenrook.

Dit vervelend sigarettenopraapgedoe maakte ik meer boeiend door het idee te gaan tellen hoeveel sigaretten ik elke dag opraapte en dit te noteren in een notaboekje.  Ik weet nog dat ik tot een gemiddelde kwam van ongeveer 300 peuken per dag.  Ook ontdekte ik in het zand allerlei muntstukjes en soms zelfs biljetten, op een week tijd raapte ik aldus ongeveer 300 BEF bij elkaar, een mooi extraatje.

Verder amuseerde ik me telkens als er een groot schip langsvoer, even te gaan kijken en te zwaaien naar de kapitein of stuurman.

In de voormiddag kwam er ook iemand langs om de bar aan te vullen, en zodoende ging ik altijd even aan de bar hangen om wat te drinken, gratis en voor niks.

Ik wisselde het rapen van sigarettenpeuken ook af met de andere taken zoals het begieten van de bakken met zonnebloemen of met het wegvegen van zand van de paden.

Verder interesseerde het werk me ook omdat ik vaak werk gedaan heb dat mensen niet zien, de zgn keerzijde van de medaille.  Zij amuseren zich en denken er geen seconde over na wat de gevolgen van dit amusement zijn voor anderen, die hun vuiligheid moeten oprapen, die ’s avonds laat aan de bar moeten werken om hen te bedienen, die tonnen zand hebben moeten opscheppen, die het zware scherm hebben moeten opstellen, enz.

 

Als tuinman in het PWA-stelsel moest ik ergens een blaren vegen.  Het was me het jobje wel: een tuin zo groot als een voetbalveld vol blaren van o.a. kastanjebomen, en dit terwijl de temperatuur al naar de kelder ging en het de vorige dagen geregend had.  Twee uurtjes had de dame het werk geschat. 

Gelukkig mocht ik blaren in de borders vegen, als beschutting tegen de vorst voor de struiken.  Daarmee kon ik al een 20 % van de blaren kwijtraken.  Er stond een bladkorf in de straat, zodat ik nog eens 20% in een kruiwagen ernaar toe kon brengen.  Nog eens 10% mocht ik op de composthoop gooien.  De rest moest ik in de GFT-container proppen, maar die was snel vol en ze had er maar één. 

Er kwam geen einde aan het werk.  Bovendien werd het werk vertraagd door de dikke laag kleren die ik aan had, door de tuinhandschoenen die zo verstijfd waren door kou en nattigheid, en door het gewicht van de blaren die nat veel meer wegen dan droog.  Ik maakte continu hoopjes door in cirkels rond te draaien en de blaren naar het middelpunt te vegen en in de kruiwagen te rapen.  Ik begon me te ergeren, ik had het gevoel dat ik wel nuttigere dingen te doen had.  Er was geen licht aan het einde van de tunnel.  Het werk begon inderdaad vervelend te worden.

Spontaan kwamen er beelden in mij op van de films van de komische Pink Panther-serie met de klungelende inspecteur Jacques Clouseau, gespeeld door de beroemde acteur Peter Sellers, die door vakbladen werd beschouwd als beste acteur van de vorige eeuw.  Ik zie mijzelf als fanatiek Peter Sellers-adept.  Aldus kwam de ene na de andere komische scène in mij op, ik begon ervan te genieten en te lachen.  Ik merkte dat ik daardoor het werk minder lastig vond en mij minder concentreerde op mijn verkleumde handen.

Na 3 uur werken was het middaguur aangebroken en de dame kwam me melden dat ik mocht stoppen en een andere keer verder werken.  Ik had het overleefd, dankzij Peter Sellers.

 

 

*Pieker niet over uw slapeloosheid

 

Enkele adviezen om beter te slapen:

We hebben niet noodzakelijk elke nacht 8 uur slaap nodig, soms is 5 of 6 uur genoeg, soms 9 uur...  Bovendien heeft niet iedereen evenveel slaap nodig. Dirigent Toscanini sliep slechts 5 uur per nacht, president Coolidge sliep 11 uur per nacht.

Piekeren over je slaapproblemen doet je meer kwaad dan de slaapproblemen zelf.

Kunt u de slaap niet vatten, lig dan niet zinloos urenlang te woelen of te piekeren, sta op en doe iets: stofzuigen, afwassen, ramen poetsen, administratie, planten water geven, tekenen, schilderen, schrijven, eender wat tot je slaperig wordt en kruip dan terug in je bed

Zorg ervoor dat u voldoende fysieke activiteit hebt in de loop van de dag zodat u fysiek moe bent, dit vergemakkelijkt de slaap.  Te moe zijn of oververmoeidheid daarentegen kan de slaap belemmeren.

Het doen van ontspanningsoefeningen ’s avonds kan eveneens een hulp zijn, aangevuld met autosuggesties ivm zich overgeven aan de slaap, genieten van het heerlijke donsdeken, enz.

Andere adviezen ivm slaap vindt u in de afzonderlijke tekst hierover.

 

 

*Intensieve lichaamsbeweging

 

Door de aanmaak van endorfines (een neurotransmitter waarvoor er veel receptoren zijn in het emotionele brein) tijdens de lichaamsbeweging voelt men zich beter.  Ze hebben een positief effect op stress, depressie, angst en bevorderen de werking van het immuunsysteem.  Ook de verhoogde ademhaling en circulatie spelen een rol.

Depressie wordt in stand gehouden door de vele negatieve boodschappen die men haast onbewust continu tegen zichzelf herhaalt.  Tijdens het sporten lukt dit niet, de stroom van negatieve boodschappen wordt tijdelijk onderbroken, en door de aanmaak van endorfines en de verbetering van de lichamelijke conditie, kan dit bijdragen tot het verminderen en afbouwen van deze negatieve stroom. 

In een vergelijkend onderzoek van de Duke Universiteit naar de behandeling van depressie door joggen en het antidepressivum Zoloft, bleek na 4 maanden dat het beide groepen even goed ging.  Meer zelfs, het nemen van het antidepressivum had geen enkel bijzonder voordeel boven het joggen.  Een jaar later was een derde van de patiënten die Zoloft hadden genomen teruggevallen, terwijl 92% van de patiënten die alleen jogden zich nog heel goed voelde.  Ze waren wel spontaan blijven joggen omdat ze zich er zo goed bij voelden.

 

“Ik heb gemerkt dat lichamelijke activiteit de beste remedie is tegen tobben.  Als u zich zorgen maakt, gebruik dan uw spieren wat meer en uw hersenen wat minder, dan zult u versteld staan van het resultaat.  Bij mij werkt het zo: mijn zorgen verdwijnen zodra ik lichamelijk actief word.” (Eddie Eagan, voormalig olympsch en wereldkampioen boksen) (Carnegie, p.331)

 

 

*Neem uzelf niet te ernstig

 

Lach gerust om uzelf en een paar van uw al te ver gezochte redenen tot piekeren.

 

 

*Trek twee kolommen

 

Zit u te piekeren over een beslissing, tracht eens deze methode te gebruiken:

Neem een blad, trek een lijn in het midden, boven de ene kolom schrijft u “pro” en boven de andere “contra”.  Neem enkele uren of dagen de tijd om telkens wat u invalt inzake het probleem in de ene of de andere kolom te schrijven.

Valt u er niets meer te binnen, vergelijk dan de argumenten links en rechts, wegen ze even zwaar, schrap ze dan.  Vindt u dat twee pro-argumenten even zwaar wegen als drie-contra-argumenten, schrap ze dan alle vijf.  Enzovoort, tot het duidelijk wordt wat de beslissing best zal worden.

 

*Wijk eens af van je planning

 

Als je de hele dag door leeft volgens al hetgeen je te doen hebt volgens je planning, zou je al eens het gevoel kunnen krijgen dat je geleefd wordt ipv leeft.

Twee simpele techniekjes om dit e doorbreken is:

 

1. Voeg 10 of 15 min extra tijd toe aan je activiteit

Dit geeft het gevoel dat als je iets gedaan hebt, je daarna nog wat tijd over hebt om even te doen wat je wil, af te wijken van je planning.

Zo zou je bvb in plaats van de ene winkel naar de andere te rennen, even in het park dichtbij wat gaan wandelen, kastanjes of hazelnoten rapen, wat in de gras in het zonnetje liggen, enz.

 

2. Verdieping

“De jaren dat mijn jongste dochter op balletles zat, had ik elke week een ‘tussenuur’.  Het loonde niet om terug naar huis te fietsen, dus werd dit uurtje aanvankelijk zo efficiënt mogelijk besteed.  Met oudste dochter Eva in het kielzog, sjeesde ik van bibliotheek naar supermarkt.  Tot zij me vroeg of we dat uurtje niet gewoon konden wachten, samen, in het café.  Zo zaten we wekelijks tegenover elkaar.  Het werd een tussenuur om te koesteren: tijd zonder ‘moeten’, met ruimte voor aandacht en intimiteit.  We keuvelden, lachten, fantaseerden, deden spelletjes, vertelden elkaar verhalen of zochten naar antwoorden op haar vragen.” (Wessels, P., Een warm en veilig nest, in: Weleda berichten, winter 2009, p.23)

 

*Ga wandelen op het kerkhof

Als er bij u in de buurt een kerkhof is, ga dan eens rustig wandelen door de paden, bekijk de graven, geniet van de bomen, het groen, de stilte.  Bedenk dat welke kleine of grote problemen je ook hebt, iedereen vroeg of laat toch op het kerkhof onder het gras komt te liggen.  Dit is de ultieme relativering..

 

© Luc Van Oost – gezondheidstherapeut – info@lucvanoost.bewww.lucvanoost.be

 

Dit artikel is auteursrechtelijk beschermd en mag op geen enkele wijze worden vermenigvuldigd of doorgegeven worden aan anderen zonder toestemming van de auteur.

Dit artikel werd met de meeste zorg samengesteld.  Niettemin is het nooit geheel uitgesloten dat informatie door tijdsverloop, recent wetenschappelijk onderzoek of andere oorzaken onjuist, onvolledig of achterhaald is.  De auteur kan niet aansprakelijk gesteld worden voor enige directe of indirecte gevolgen voortvloeiend uit de gegevens.  Dit artikel is niet bedoeld als vervanging voor een medische diagnose en medische zorg door een arts.  De lezer wordt uitdrukkelijk geadviseerd zijn arts te raadplegen bij enigerlei klachten of symptomen.

Suggesties, commentaar en reacties zijn steeds welkom op het vermelde e-mailadres.